Spirometrija kao test plućne funkcije

Spirometrija je neinvazivna i bezbolna dijagnostička metoda u pulmologiji kojom se meri i procenjuje plućna funkcija, odnosno koliko vazduha pacijent može da unese i izdahne, kao i kojom brzinom. Ono što ovu metodu izdvaja jeste to što istovremeno meri i zapreminu vazduha u plućima i brzinu protoka kroz disajne puteve, pa daje sveobuhvatnu sliku rada respiratornog sistema. Pošto se mnoge bolesti pluća ispoljavaju upravo smanjenim kapacitetom ili otežanim protokom vazduha, spirometrija omogućava da se ti poremećaji izmere objektivno, a ne samo procene na osnovu simptoma. Upravo zato se ubraja u osnovne dijagnostičke testove kojima se procenjuje zdravlje pluća i prati tok plućnih oboljenja.

Šta spirometrija meri

Tokom spirometrije mere se zapremina i kapacitet pluća, kao i brzina kojom vazduh prolazi kroz disajne puteve, čime se dobija niz parametara koji opisuju rad respiratornog sistema. Pošto se vazduh pri zdravom disanju kreće slobodno, a kod oboljenja pluća taj protok biva smanjen ili otežan, upravo merenje brzine i količine izdahnutog vazduha otkriva postojanje poremećaja. Dobijene vrednosti zavise od životnog doba, pola, telesne građe i pravilnog izvođenja testa, pa se uvek tumače u odnosu na očekivane vrednosti za datu osobu. Upravo zato spirometrija ne daje samo jedan broj, već skup pokazatelja koji zajedno opisuju funkciju pluća. Time se na osnovu merljivih podataka procenjuje koliko respiratorni sistem dobro obavlja svoju ulogu.

Kada se preporučuje spirometrija

Spirometrija se najčešće preporučuje kod osoba sa hroničnim kašljem, otežanim disanjem, sviranjem u grudima ili osećajem nedostatka vazduha, kada je potrebno utvrditi da li je uzrok u radu pluća. Pošto ovakvi simptomi mogu pratiti više različitih oboljenja, upravo spirometrija pomaže da se razazna da li je reč o smanjenom kapacitetu pluća ili o otežanom protoku vazduha. Test je posebno značajan kod sumnje na astmu, hroničnu opstruktivnu bolest pluća, bronhitis i druga oboljenja disajnih puteva. Korisno ga je uraditi i kod pušača, kod osoba izloženih štetnim faktorima na radnom mestu, kao i u sklopu procene pre operativnih zahvata. Time spirometrija služi i za otkrivanje uzroka tegoba i za procenu rizika kod osoba sa povećanom izloženošću.

Značaj kod astme i HOBP

Spirometrija ima poseban značaj u dijagnostici i praćenju astme i hronične opstruktivne bolesti pluća, jer se obe odlikuju otežanim protokom vazduha kroz disajne puteve. Pošto se kod ovih oboljenja disajni putevi sužavaju, spirometrija upravo meri stepen tog suženja i time potvrđuje ili isključuje sumnju postavljenu na osnovu simptoma. Kod astme se otežan protok često menja tokom vremena i pod uticajem terapije, dok je kod HOBP trajniji, pa spirometrija pomaže da se ova stanja razlikuju. Upravo zato što omogućava objektivno merenje, ona čini osnovu za postavljanje dijagnoze i praćenje toka ovih bolesti. Time se lečenje zasniva na izmerenom stanju pluća, a ne samo na opisu tegoba.

Bronhodilatacioni test

U pojedinim slučajevima spirometrija se dopunjuje bronhodilatacionim testom, pri kojem se merenje ponavlja nakon udisanja leka koji širi disajne puteve. Pošto se time poredi protok vazduha pre i posle primene leka, moguće je utvrditi da li je suženje disajnih puteva povratno ili trajno. Kada se nakon leka protok vazduha značajno poboljša, to ukazuje na stanje poput astme, kod koje je suženje povratno. Upravo zato bronhodilatacioni test pomaže da se razazna priroda opstrukcije i time usmeri dalje lečenje. Time spirometrija, dopunjena ovim testom, pruža ne samo sliku stanja, već i uvid u to kako pluća reaguju na terapiju.

Kako se izvodi test

Spirometrija se izvodi tako što pacijent diše kroz usnik povezan sa aparatom koji se naziva spirometar, prateći uputstva koja mu lekar ili medicinski tehničar daju tokom testa. Pošto tačnost rezultata u velikoj meri zavisi od pravilnog izvođenja, pacijent najpre duboko udahne, a zatim snažno i potpuno izdahne sav vazduh u usnik, ponavljajući to nekoliko puta. Upravo zato je saradnja pacijenta presudna, jer nepravilno ili nedovoljno snažno izvođenje može iskriviti rezultate. Test se obično ponavlja više puta kako bi se dobile pouzdane i uporedive vrednosti. Time se kroz jednostavan, ali pažljivo vođen postupak dolazi do tačne procene plućne funkcije.

Priprema za spirometriju

Iako spirometrija ne zahteva složenu pripremu, nekoliko jednostavnih saveta doprinosi tačnosti rezultata. Pošto pojedini lekovi za disanje mogu privremeno promeniti protok vazduha, lekar ponekad savetuje da se oni privremeno izostave pre testa, uvek uz prethodni dogovor. Preporučuje se i izbegavanje obilnog obroka, naporne fizičke aktivnosti i pušenja neposredno pre pregleda, kao i nošenje odeće koja ne steže grudni koš i stomak. Upravo zato što ovi činioci mogu uticati na rezultat, njihovo poštovanje doprinosi pouzdanosti nalaza. Time priprema, iako jednostavna, postaje deo tačne procene plućne funkcije.

Kako se tumače rezultati

Vrednosti dobijene spirometrijom porede se sa očekivanim vrednostima za osobu istog pola, uzrasta i telesne građe, jer upravo to poređenje pokazuje da li je plućna funkcija u granicama normale. Pošto se na osnovu odnosa izmerenih i očekivanih vrednosti procenjuje postojanje i vrsta poremećaja, nalaz može ukazati na smanjen kapacitet pluća ili na otežan protok vazduha. Konačan nalaz tumači lekar, povezujući rezultate testa sa simptomima i prethodnom dokumentacijom pacijenta. Upravo zato što se brojevi tumače u kontekstu celokupnog stanja, spirometrija dobija svoj puni smisao tek uz stručnu procenu. Time se na osnovu merenja donosi zaključak o tome da li i kakvo oboljenje pluća postoji.

Praćenje toka bolesti i efekata terapije

Spirometrija nema značaj samo u postavljanju dijagnoze, već i u praćenju toka već postojećih plućnih oboljenja i procени efekata terapije. Pošto se uspešnost lečenja ogleda upravo u poboljšanju ili stabilizaciji plućne funkcije, ponavljanje testa tokom vremena pokazuje da li terapija postiže željeni efekat. Kada nalaz pokaže da se plućna funkcija pogoršava i pored lečenja, lekar može prilagoditi terapijski plan. Upravo zato se spirometrija često izvodi u razmacima kod hroničnih bolesnika, kako bi se bolest držala pod kontrolom. Time ovaj test postaje sredstvo stalnog nadzora nad stanjem pluća, a ne samo jednokratna provera.